Drzewa

Ginkgo biloba – złote dywany jesieni

Drzewo, które potrafi odmienić całe miasto. Opowieść o miłorzębie: od złotego poranka w Ostrawie, przez aleje projektowane z jednego gatunku, po liść, który pamięta czasy dinozaurów.

Aldona Wiśniewska · 14 min czytania

Złota korona miłorzębu na tle intensywnie niebieskiego nieba i jasnej, zabytkowej kamienicy w Ostrawie

Był zwykły listopadowy poranek w Ostrawie. Chłodne powietrze, niebo w kolorze kobaltu i jasne fasady starych kamienic. A potem jeden krok za róg i nagle wszystko zrobiło się złote: korony drzew, chodnik, parking, trawnik przy pniu. Tak wygląda miasto, w którym ktoś kiedyś posadził miłorzęby. Ten artykuł jest o tym, jak jedno drzewo potrafi zmienić przestrzeń i dlaczego ten efekt nie jest dziełem przypadku.

Spis treści(17)

Złoty poranek w Ostrawie

Najpierw zobaczyłam liście, nie drzewo. Leżały wszędzie: grubą, równą warstwą, jak rozsypane złote monety. Między zaparkowanymi samochodami, wokół pnia, na krawężniku. Każdy liść miał ten sam kształt małego wachlarza i ten sam czysty, maślanożółty kolor. Nie było w nich brązu ani czerwieni, żadnych przypadkowych plam. Tylko złoto.

Dopiero potem podniosłam wzrok. Nad głową stały miłorzęby, jeszcze z połową liści w koronach, prześwietlone niskim słońcem na tle niebieskiego nieba. Za nimi jasne, eleganckie fasady starych kamienic. Wystarczyło kilka drzew jednego gatunku, żeby ta zwykła ulica wyglądała jak scenografia.

Gruby, złoty dywan opadłych liści miłorzębu na parkingu przed jasną kamienicą w Ostrawie, z prawej pień drzewa, nad nim gałęzie z żółtymi liśćmi
Złoty dywan pod miłorzębem: liście przykryły cały parking i chodnik. Fot. Aldona Wiśniewska, Ostrawa.
Zbliżenie na warstwę opadłych liści miłorzębu: setki żółtych, wachlarzowatych liści z długimi ogonkami leżących jeden na drugim
Z bliska widać, że każdy liść ma ten sam kształt wachlarza i ten sam kolor. Fot. Aldona Wiśniewska, Ostrawa.

Jeden gatunek, jeden kolor, jeden gest

Przyzwyczailiśmy się myśleć, że piękny krajobraz wymaga wielu gatunków, bogatych rabat i złożonych kompozycji. Ostrawskie miłorzęby pokazują coś przeciwnego. Czasami największy efekt daje prostota: jeden gatunek, posadzony w odpowiednim miejscu, w odpowiedniej liczbie i w odpowiednim rytmie.

Miłorząb nadaje się do tego wyjątkowo dobrze. Jego korona jesienią przebarwia się na jeden, czysty kolor. Liście mają rozpoznawalny kształt, który powtarzany tysiące razy tworzy wzór. A ponieważ opadają prawie jednocześnie, drzewo jesienią „maluje” ziemię pod sobą. To dwa spektakle w jednym: najpierw w koronie, potem na chodniku.

Smukły miłorząb o złotej koronie na tle niebieskiego nieba, z lewej jasna, zdobiona fasada zabytkowego budynku
Młodszy miłorząb ma smukłą, ażurową koronę, która dobrze mieści się między budynkami. Fot. Aldona Wiśniewska, Ostrawa.
Gęste, złote liście miłorzębu w koronie drzewa, ciemne gałązki, w tle fragment budynku i niebieskie niebo
Złote wachlarze w koronie, tuż przed opadnięciem. Fot. Aldona Wiśniewska, Ostrawa.

Dlaczego miłorząb tak dobrze sprawdza się w mieście

Nie każde piękne drzewo nadaje się do ulicy. Miasto to trudne stanowisko: ograniczona przestrzeń dla korzeni, nagrzany asfalt, zanieczyszczone powietrze, sól i ubita gleba. Miłorząb od dawna należy do gatunków, które radzą sobie w takich warunkach lepiej niż wiele innych drzew.

  • Jest bardzo odporny na zanieczyszczenia powietrza i rzadko atakują go szkodniki i choroby.
  • Ma mocne drewno i giętkie gałęzie, dlatego rzadziej się łamie.
  • Młode drzewa mają smukłą, wzniesioną koronę, która mieści się między budynkami i nad chodnikami. Szersza staje się dopiero z wiekiem.
  • Jest długowieczny. Drzewo posadzone dziś będzie zdobić ulicę przez wiele pokoleń.
  • Jesienią daje efekt, którego nie da się pomylić z niczym innym: czysto złotą koronę i złoty dywan.

Złote aleje: jak projektuje się powtarzalność

Aleja z jednego gatunku to jedno z najstarszych narzędzi architektury krajobrazu. Drzewa tego samego gatunku, w tym samym wieku i wielkości, posadzone w równych odstępach, tworzą coś więcej niż szereg roślin. Tworzą architekturę: zieloną kolumnadę, która porządkuje przestrzeń, prowadzi wzrok i nadaje ulicy rytm.

Powtarzalność działa na nas bardzo mocno. Kiedy oko widzi ten sam kształt powtórzony kilkadziesiąt razy, odbiera przestrzeń jako spokojną i uporządkowaną. W przypadku miłorzębu efekt jest podwojony, bo jesienią całe drzewa jednocześnie zmieniają kolor. Ulica, która przez większość roku jest po prostu zielona, przez kilka tygodni staje się złotym tunelem.

  • Jeden gatunek i, jeśli to możliwe, jedna odmiana. Drzewa o tym samym pokroju i tym samym terminie przebarwiania dają jednolity efekt.
  • Równe odstępy. W alejach zwykle sadzi się drzewa co 6–10 m, zależnie od docelowej wielkości korony i szerokości ulicy. Regularność jest tu ważniejsza niż gęstość.
  • Drzewa w podobnym wieku i wielkości. Wtedy korony z czasem łączą się w ciągły dach.
  • Odpowiednia skala. Szerokie bulwary znoszą duże, rozłożyste drzewa, a wąskie ulice lepiej wyglądają z odmianami o węższym pokroju.
  • Spokojne tło. Złota korona najlepiej wygląda na tle prostych fasad, szarego kamienia, szkła i błękitnego nieba.
Wizualizacja nowoczesnej miejskiej alei: dwa szeregi jednakowych miłorzębów o złotych koronach wzdłuż szerokiego granitowego deptaka, złote liście na trawnikach i nawierzchni, w tle szklane i kamienne budynki
Aleja z jednego gatunku: równe odstępy, jednakowa wielkość drzew i jeden kolor jesieni. Ilustracja wygenerowana cyfrowo.

Jak zaplanować złoty dywan

Złoty dywan pod miłorzębem wygląda jak dar natury, ale w przestrzeni publicznej można go zaplanować. Kluczowe jest to, na czym liście mają leżeć i jak długo będą mogły zostać.

  1. 1Zaplanuj pod koronami powierzchnie, na których liście mogą leżeć: trawniki, pasy zieleni, żwir lub nawierzchnie przepuszczalne. Na trawie i jasnym kamieniu złoto wygląda najpiękniej.
  2. 2Ciągi piesze i jezdnie oddziel od miejsc, na których liście mogą zostać. Mokre liście na gładkich płytach są śliskie, dlatego chodniki trzeba sprzątać na bieżąco.
  3. 3Uzgodnij z zarządcą terenu, że trawniki i pasy zieleni pod drzewami nie będą sprzątane od razu. Kilka dni wystarczy, żeby mieszkańcy zobaczyli ten widok.
  4. 4Wybierz jasne, spokojne tło. Szary granit, beżowy kamień, jasny żwir i zielony trawnik podkreślają kolor liści, a ciemny asfalt i pstrokate nawierzchnie go gaszą.
  5. 5Pomyśl o świetle. Aleja ułożona tak, że niskie jesienne słońce prześwietla korony od boku lub od tyłu, wygląda zupełnie inaczej niż ta oświetlona płasko od przodu.

Miłorząb i nowoczesna architektura

Miłorząb pasuje zarówno do zabytkowych kamienic, takich jak te w Ostrawie, jak i do nowoczesnych budynków. Jego wyraźny, graficzny pokrój i czysty kolor dobrze współgrają z prostymi bryłami, szkłem, betonem architektonicznym i kamieniem.

  • Przy szklanych fasadach złote korony odbijają się w szybach i podwajają efekt.
  • Na placach miejskich regularna siatka miłorzębów tworzy cień latem i złoty sufit jesienią, nie zasłaniając budynków.
  • Przy wejściach do budynków kilka drzew w jednym rzędzie wyznacza oś i prowadzi do wejścia.
  • W parkach pojedynczy, duży miłorząb na trawniku staje się rzeźbą i punktem orientacyjnym.

Zbliżenie na liść: niezwykła geometria natury

Liść miłorzębu nie przypomina liścia żadnego innego drzewa. Ma kształt wachlarza, osadzonego na długim, cienkim ogonku. Na górnej krawędzi często ma wcięcie, które dzieli go na dwie klapy. Od tego wzięła się nazwa gatunkowa biloba, czyli dwuklapowy, i polska nazwa „miłorząb dwuklapowy”.

Najciekawsze jest jego unerwienie. Liść nie ma głównego nerwu pośrodku, jak liść klonu czy dębu. Zamiast tego od nasady rozchodzą się drobne, równoległe nerwy, które wielokrotnie rozwidlają się na dwa. Tworzą wzór podobny do rozłożonego wachlarza lub promieni słońca. Taki układ nerwów jest typowy dla bardzo starych grup roślin.

Zbliżenie pojedynczego złotego liścia miłorzębu na mokrym ciemnym kamieniu: wachlarzowaty kształt, wcięcie dzielące liść na dwie klapy, wyraźne, rozwidlające się nerwy i długi ogonek
Wachlarz z wcięciem pośrodku i nerwy rozwidlające się od nasady. Ilustracja wygenerowana cyfrowo.
Pięć złotych, wachlarzowatych liści miłorzębu z długimi ogonkami na ciemnej, wilgotnej ziemi z ciemnymi kamykami
Na ciemnym tle widać, jak różnorodne potrafią być wachlarze: jedne z wyraźnym wcięciem, inne prawie bez niego. Ilustracja wygenerowana cyfrowo.

Dlaczego miłorząb jest tak czysto złoty

Jesienią w liściach drzew rozkłada się zielony chlorofil. Wtedy stają się widoczne żółte i pomarańczowe barwniki, które przez całe lato były w liściu, ale zasłaniał je kolor zielony. Wiele drzew wytwarza jesienią dodatkowo czerwone barwniki, dlatego ich liście są czerwone, bordowe lub pstre.

Miłorząb tego nie robi. Dlatego jego liście nie mają czerwonych ani brązowych plam, tylko jednolity, czysty, maślanożółty kolor. Cała korona wybarwia się równo, a potem drzewo zrzuca liście niemal jednocześnie. Najpierw mamy więc złotą koronę, a kilka dni później złoty krąg pod drzewem.

Duży, samotny miłorząb w parku z gęstą, jaskrawozłotą koroną, pod nim na zielonym trawniku złoty krąg opadłych liści, w tle niebieskie niebo i jesienne drzewa
Korona w pełnej krasie i złoty krąg liści pod nią. Tak wygląda miłorząb w kulminacyjnym momencie jesieni. Ilustracja wygenerowana cyfrowo.

Dlaczego warto sadzić miłorzęby

Miłorząb nie jest drzewem dla każdego ogrodu, ale tam, gdzie ma miejsce, odwdzięcza się przez dziesięciolecia.

  • Wyjątkowa odporność: dobrze znosi mróz, zanieczyszczenia i warunki miejskie, a choroby i szkodniki rzadko mu szkodzą.
  • Długowieczność: może żyć setki lat, a w Azji rosną okazy liczące ponad tysiąc lat.
  • Atrakcyjny pokrój: za młodu smukły i ażurowy, z wiekiem szeroki i majestatyczny.
  • Niepowtarzalne liście, które zdobią drzewo od wiosny do jesieni.
  • Spektakularne, czysto złote przebarwienie jesienią.
  • Szerokie zastosowanie: w parkach, alejach, na placach i w dużych ogrodach, a w odmianach karłowych także w małych ogrodach i dużych pojemnikach.

Miłorząb w ogrodzie: stanowisko, gleba i rozmiary

Zanim kupisz miłorząb, zastanów się, ile miejsca możesz mu dać za 30 i 50 lat, a nie tylko teraz. Młode drzewka rosną wolno i wyglądają skromnie, przez co łatwo zapomnieć, jak duże mogą się stać.

  • Stanowisko: najlepiej słoneczne. W pełnym słońcu drzewo rośnie lepiej i najpiękniej się wybarwia. Znosi też lekki półcień.
  • Gleba: przepuszczalna, umiarkowanie żyzna i umiarkowanie wilgotna. Toleruje różne gleby i odczyn, ale nie lubi zastoin wody ani ciężkiej, podmokłej gliny.
  • Rozmiary: gatunek w naszym klimacie osiąga z czasem zwykle 15–25 m wysokości, a bardzo stare okazy więcej. Korona z wiekiem rozrasta się na szerokość 8–15 m.
  • Tempo wzrostu: przez pierwsze lata powolne, potem umiarkowane. Na efekt dużego drzewa trzeba poczekać.
  • Odległość od budynków: drzewo w formie gatunkowej sadź co najmniej 8–10 m od domu. Odmiany kolumnowe mogą stać bliżej, ale też nie tuż przy ścianie.
  • Odległość od nawierzchni: zostaw co najmniej 2–3 m od podjazdów, tarasów i ścieżek. Zapewnisz korzeniom miejsce i unikniesz zbierania liści z kostki.
  • Pielęgnacja: przez 2–3 lata po posadzeniu podlewaj w suszy. Cięcie zwykle nie jest potrzebne, wystarczy usuwać gałęzie suche lub krzyżujące się.

Odmiany do mniejszych ogrodów

Nie musisz mieć parku, żeby cieszyć się miłorzębem. Szkółki oferują odmiany karłowe i kolumnowe, które dobrze mieszczą się w mniejszych ogrodach. Ich wielkość zależy od warunków, dlatego zawsze sprawdź u sprzedawcy wymiary docelowe.

  • 'Mariken': odmiana karłowa o zwartej, kulistej koronie. Często sprzedawana szczepiona na pniu jako „drzewko kulowe”. Rośnie bardzo wolno, dobrze sprawdza się w małym ogrodzie i w dużej donicy.
  • 'Troll': karłowa, gęsta, o nieregularnym pokroju. Pasuje do ogrodów skalnych, japońskich i żwirowych.
  • 'Princeton Sentry': męska odmiana o wąskim, kolumnowym pokroju. Dobra do wąskich przestrzeni, wzdłuż ogrodzeń i przy wjazdach.
  • 'Blagon': męska odmiana o wąskiej, stożkowej koronie, stosowana w nasadzeniach miejskich i w mniejszych ogrodach.
  • 'Fastigiata': odmiana kolumnowa o wzniesionych gałęziach. Kupując ją, zapytaj w szkółce, czy sadzonki pochodzą z drzew męskich.

Dlaczego warto wybierać egzemplarze męskie

  • Miłorząb jest rośliną dwupienną: są drzewa męskie i żeńskie. Tylko drzewa żeńskie wytwarzają nasiona.
  • Nasiona mają mięsistą, żółtą osnówkę, która po opadnięciu i rozgnieceniu wydziela bardzo nieprzyjemny zapach, porównywany do zjełczałego masła. Może też podrażniać skórę.
  • Drzewa z siewu zaczynają kwitnąć dopiero po 20–30 latach, więc wcześniej nie wiadomo, jakiej są płci. Kupuj odmiany męskie, rozmnażane przez szczepienie, z nazwą odmiany na etykiecie.
  • Nie zbieraj ani nie jedz nasion miłorzębu. Surowe nasiona i osnówka zawierają substancje toksyczne.

Miłorząb a zdrowie człowieka

Miłorząb jest znany także z aptek. Warto jednak wiedzieć, co naprawdę kryje się za tą nazwą, bo między liściem z chodnika a lekiem jest ogromna różnica.

Leki i preparaty z miłorzębu zawierają standaryzowany suchy wyciąg z liści. Wytwarza się go w kontrolowanych warunkach: liście są ekstrahowane, wyciąg jest oczyszczany i zagęszczany kilkadziesiąt razy. Zgodnie z Farmakopeą Europejską taki wyciąg zawiera określoną ilość glikozydów flawonoidowych (22–27%) i laktonów terpenowych (5–7%), czyli ginkgolidów i bilobalidu, a jednocześnie usuwa się z niego prawie całkowicie kwasy ginkgolowe, które mogą wywoływać alergie i działać szkodliwie. Opadłe liście mają nieokreślony skład i zawierają te kwasy, dlatego nie są tym samym co lek.

Wyciąg z miłorzębu bada się m.in. w zaburzeniach pamięci i koncentracji u osób starszych, w łagodnej demencji, szumach usznych, zawrotach głowy i zaburzeniach krążenia w nogach. Europejska Agencja Leków uznała, że standaryzowany wyciąg może poprawiać związane z wiekiem zaburzenia funkcji poznawczych i jakość życia dorosłych z łagodną demencją. Duże badania nie potwierdziły natomiast, że miłorząb zapobiega demencji ani że poprawia pamięć u zdrowych osób. Wyniki w innych wskazaniach są niejednoznaczne.

Ważne: przeciwwskazania i interakcje

  • Nie przygotowuj naparów ani herbatek z liści miłorzębu i ich nie spożywaj. Ich skład jest nieznany, a mogą zawierać szkodliwe kwasy ginkgolowe.
  • Wyciąg z miłorzębu może zwiększać ryzyko krwawień, szczególnie razem z lekami przeciwzakrzepowymi (np. warfaryną) i przeciwpłytkowymi (np. kwasem acetylosalicylowym, klopidogrelem). Przed zabiegami chirurgicznymi trzeba go odstawić zgodnie z zaleceniem lekarza.
  • Przeciwwskazaniem jest ciąża i nadwrażliwość na miłorząb. Preparatów nie zaleca się dzieciom i młodzieży.
  • Ostrożność jest potrzebna u osób z padaczką oraz przyjmujących inne leki, bo możliwe są interakcje.
  • Zawsze zapytaj lekarza lub farmaceutę, zanim zaczniesz przyjmować preparat z miłorzębu, i nie traktuj go jako zamiennika leczenia.

Żywa skamieniałość

Miłorząb nazywa się często żywą skamieniałością i nie jest to przesada. Jest jedynym żyjącym gatunkiem z bardzo starej grupy roślin, która pojawiła się na Ziemi ponad 250 milionów lat temu, długo przed dinozaurami. Kiedyś grupa ta liczyła wiele gatunków i rosła na dużych obszarach świata. Do dziś przetrwał tylko jeden. Skamieniałe liście sprzed kilkudziesięciu milionów lat wyglądają niemal tak samo jak te, które leżały na parkingu w Ostrawie.

Dlaczego przetrwał? Częściowo dzięki swojej niezwykłej odporności na choroby, szkodniki, mróz i trudne warunki. Częściowo dzięki ludziom. W naturze miłorząb przetrwał tylko w nielicznych miejscach w Chinach, ale od setek lat sadzono go przy świątyniach w Chinach, Korei i Japonii. Do Europy trafił w XVIII wieku, a dziś rośnie w miastach na całym świecie.

Ma też biologiczne osobliwości. Jego męskie komórki rozrodcze potrafią się aktywnie poruszać, co jest cechą bardzo starych roślin, wspólną z paprociami i sagowcami. Odkrył to w 1896 roku japoński badacz Sakugoro Hirase.

Złoty spektakl natury

Architektura krajobrazu nie zawsze polega na tworzeniu skomplikowanych kompozycji z dziesiątek gatunków. Czasami najmocniejszy efekt daje decyzja prosta i odważna: kilkanaście albo kilkadziesiąt drzew jednego gatunku, posadzonych we właściwym miejscu i we właściwym rytmie.

Takie drzewa przez większość roku są po prostu spokojną zielenią. A potem, przez kilka listopadowych dni, zamieniają ulicę, plac czy park w złotą salę. Ten widok zapamiętuje się na całe życie, tak jak ja zapamiętałam poranek w Ostrawie.

Rok z miłorzębem

Wiosna
Rozwijają się jasnozielone, świeże wachlarze. To dobry moment na sadzenie drzew z bryłą korzeniową. Po posadzeniu obficie podlej i wyściółkuj misę korzeniową.
Lato
Korona w pełni zielona. Młode drzewa podlewaj w czasie suszy rzadko, ale obficie. W razie potrzeby usuń suche lub krzyżujące się gałęzie.
Jesień
Złote przebarwienie, zwykle od drugiej połowy października do listopada, i szybkie opadanie liści. Zostaw liście na trawniku i pod drzewem na kilka dni. Ze ścieżek i schodów usuwaj je na bieżąco, bo mokre są śliskie. Dobry czas na sadzenie.
Zima
Widać graficzny układ gałęzi i krótkopędów. Liście z trawnika możesz przenieść pod drzewo jako ściółkę. Planuj nowe nasadzenia i sprawdź odległości od budynków.

Najczęstsze pytania

Kiedy miłorząb zmienia kolor na złoty?

W Polsce i Czechach zwykle od drugiej połowy października do listopada, zależnie od pogody i stanowiska. Liście opadają potem bardzo szybko, często w ciągu kilku dni, a po przymrozku nawet w jeden dzień.

Jak duży jest miłorząb?

Forma gatunkowa w naszym klimacie osiąga z czasem zwykle 15–25 m wysokości, a stare okazy więcej. Odmiany karłowe, takie jak 'Mariken' czy 'Troll', przez wiele lat pozostają małe, a odmiany kolumnowe, np. 'Princeton Sentry', są wąskie.

Jak daleko od domu sadzić miłorząb?

Drzewo w formie gatunkowej co najmniej 8–10 m od budynku, a od podjazdów, tarasów i ścieżek co najmniej 2–3 m. Odmiany kolumnowe i karłowe mogą stać bliżej.

Dlaczego warto kupić męski miłorząb?

Tylko drzewa żeńskie wytwarzają nasiona z mięsistą osnówką, która po opadnięciu bardzo nieprzyjemnie pachnie. Płeć drzewa z siewu poznaje się dopiero po 20–30 latach, dlatego warto kupować nazwane, męskie odmiany rozmnażane przez szczepienie.

Czy można parzyć herbatę z liści miłorzębu?

Nie. Liście zebrane z drzewa mają nieokreślony skład i mogą zawierać szkodliwe kwasy ginkgolowe. Lecznicze preparaty z miłorzębu to standaryzowane, oczyszczone wyciągi. Przed ich przyjmowaniem trzeba porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie gdy przyjmuje się leki przeciwzakrzepowe.

Dlaczego miłorząb nazywa się żywą skamieniałością?

Bo jest jedynym żyjącym gatunkiem z bardzo starej grupy roślin, która pojawiła się ponad 250 milionów lat temu. Skamieniałe liście sprzed kilkudziesięciu milionów lat są bardzo podobne do dzisiejszych.

Podsumowanie

W skrócie

  • Miłorząb jesienią przebarwia się na czyste złoto i zrzuca liście niemal jednocześnie, tworząc złote dywany.
  • Aleja z jednego gatunku, w równych odstępach i podobnym wieku drzew, daje mocny efekt dzięki powtarzalności.
  • Złoty dywan można zaplanować: trawniki i przepuszczalne nawierzchnie pod koronami, sprzątane chodniki obok.
  • W ogrodzie miłorząb potrzebuje słońca, przepuszczalnej gleby i miejsca. Do mniejszych ogrodów wybieraj odmiany karłowe i kolumnowe, najlepiej męskie.
  • Lecznicze są standaryzowane wyciągi, a nie liście z drzewa. Wyciąg może wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi.
  • To jedyny żyjący gatunek z linii roślin liczącej ponad 250 milionów lat.

Są drzewa, które dają cień. Są takie, które zdobią ogród kwiatami. A są też takie, które potrafią zamienić całe miasto w złoty spektakl. Miłorząb japoński przypomina nam, że czasami największe piękno tkwi w prostocie i powtarzalności natury.

Źródła i dalsza lektura

Podoba Ci się ten artykuł?

Udostępnij go znajomym, którzy też kochają ogrody.