Pielęgnacja przez cały rok

Jak przygotować ogród na zimę? Jesienna lista prac ogrodnika

Ogród idzie spać, a ogrodniczka jeszcze nie. Najpierw trzeba go otulić, napoić i powiedzieć mu dobranoc – w odpowiedniej kolejności.

Aldona Wiśniewska · 11 min czytania

Jesienny ogród w złotym świetle: grabie oparte o taczkę pełną liści i kopiec kolorowych liści na trawniku

Co roku jesienią słyszę to samo pytanie: „Czy w ogrodzie trzeba jeszcze coś robić, czy już można odpocząć?”. Odpowiadam uczciwie: można. Za chwilę. Bo ogród przed zimą jest jak dziecko przed wyjściem na sanki – trzeba go ubrać, napoić, sprawdzić, czy nie zostawił czegoś na dworze, i dopiero wtedy wypuścić na mróz. Prace zrobione teraz decydują o tym, jak rośliny przetrwają zimę i jak szybko ruszą wiosną. Poniżej moja jesienna lista – po kolei, bez paniki i bez okrywania wszystkiego, co się rusza. Spokojnie da się ją przejść w kilka weekendów, także jeśli to Twoja pierwsza jesień z ogrodem.

Spis treści(15)

Ostatnie koszenie trawnika

Trawę kosimy tak długo, jak rośnie – zwykle do października, a w ciepłe jesienie nawet do listopada. Przed zimą trawnik powinien mieć ok. 5–6 cm wysokości. Zbyt wysoka trawa pod śniegiem łatwo gnije i choruje (pleśń śniegowa), a zbyt nisko skoszona gorzej znosi mróz.

Ostatnie koszenie wykonujemy w suchy dzień. Nie chodzimy po trawniku, gdy jest zamarznięty lub oszroniony – źdźbła łamią się i zostają brązowe ślady.

Grabienie liści – gdzie zbierać, a gdzie zostawić

Jesienią liście spadają w takich ilościach, jakby drzewa robiły to złośliwie. Grabię, odwracam się, a tam znowu dywan. Ale grabić trzeba – przynajmniej z trawnika, bo liście pozostawione na nim na zimę zatrzymują światło i wilgoć oraz sprzyjają chorobom.

Za to zdrowe liście to darmowy skarb: świetny materiał na kompost albo ściółkę pod krzewy. Kupowanie ściółki, kiedy własne drzewa sypią nią za darmo, zawsze wydaje mi się lekką rozrzutnością.

Jest jeden wyjątek. Liści z roślin chorych – z plamistościami albo porażonych przez szkodniki, jak kasztanowce ze szrotówkiem – nie kompostuję, tylko oddaję do odpadów zielonych. Choroba schowana w kompoście lubi wrócić do ogrodu jak bumerang.

Pod żywopłotem zawsze zostawiam kupkę liści i gałązek. Ktoś powie, że to bałagan. Jeż powie, że to dom. Ja słucham jeża.

Zabezpieczanie roślin przed mrozem – nie wszystko trzeba ubierać

Jesienią w ogrodach zaczyna się moda na białe płaszcze. Agrowłóknina na tujach, na bylinach, na krzewie, który rośnie w tym miejscu od lat i przetrwał więcej zim niż niejeden z nas. A prawda jest taka, że większość krzewów i bylin uprawianych w Polsce dobrze znosi zimę bez żadnego okrycia.

Ochrony potrzebują przede wszystkim rośliny wrażliwe, młode, posadzone w tym roku oraz te, które rosną w donicach. Reszta poradzi sobie sama.

Najczęstszy błąd? Pośpiech. Okrycia zakładamy dopiero po pierwszych przymrozkach, kiedy rośliny się zahartują i przejdą w stan spoczynku. Roślina owinięta za wcześnie „paruje” pod okryciem i może zacząć gnić. Czyli zamiast ją chronić, fundujemy jej saunę.

Najlepiej sprawdzają się materiały przepuszczające powietrze: agrowłóknina, stroisz (gałązki iglaków), mata słomiana i juta.

Folia na roślinie zimą jest jak kurtka przeciwdeszczowa założona do spania. Niby chroni, ale rano nikt nie jest zadowolony.

Czego nie robić

  • Nie owijaj roślin folią – nie przepuszcza powietrza.
  • Nie okrywaj roślin przed pierwszymi przymrozkami.
  • Nie ubieraj na zapas krzewów i bylin, które od lat dobrze zimują bez okrycia.

Kopczykowanie róż, czyli kołderka do pasa

Róże są królowymi ogrodu, ale mają swoją piętę achillesową: miejsce szczepienia u nasady pędów. To ono jest najbardziej wrażliwe na mróz, więc to jego pilnuję najbardziej.

Po pierwszych przymrozkach, zwykle w listopadzie, usypuję wokół krzewu kopczyk z ziemi lub kompostu wysoki na 20–30 cm. Ważne: ziemię biorę z innego miejsca ogrodu, a nie spod samej róży. Rozgrzebywanie ziemi przy krzewie odsłania korzenie, czyli dokładnie to, przed czym chcemy go chronić.

Róże pnące i pienne potrzebują więcej: dodatkowo okrywam je agrowłókniną albo stroiszem. A wiosną, kiedy miną silne mrozy, kopczyk rozgarniam i róża może się wreszcie przeciągnąć.

Róża w kopczyku wygląda trochę jak ktoś zakopany w piasku na plaży. Mniej elegancko niż w czerwcu, ale za to bezpiecznie.

Krzewy róż jesienią obsypane kopczykami ciemnej ziemi i kompostu, szron na trawie
Kopczyk z ziemi lub kompostu otula miejsce szczepienia róży jak ciepły szalik.

Ochrona hortensji i młodych roślin

Przy hortensjach najczęściej słyszę rozpacz: „Rosła pięknie, a nie zakwitła!”. Bardzo często winny jest jesienny sekator. Hortensje ogrodowe (wielkolistne) zawiązują pąki kwiatowe już latem i jesienią na tegorocznych pędach, które zakwitną dopiero w przyszłym roku. Kto je teraz przytnie, obetnie sobie przyszłoroczne kwiaty.

Dlatego jesienią ich nie przycinam, tylko okrywam agrowłókniną, a podstawę obsypuję kopczykiem albo grubą warstwą ściółki. Przekwitłe kwiatostany zostawiam – dodatkowo chronią pąki, a oszronione wyglądają w listopadzie jak z bajki.

Hortensje bukietowe i krzewiaste są twardsze i kwitną na pędach tegorocznych. Zwykle wystarczy im ściółka, a przycinam je wczesną wiosną.

Młode drzewka i krzewy posadzone w tym roku dostają okrycie z agrowłókniny i ściółkę przy podstawie. Pnie młodych drzew owocowych warto zabezpieczyć osłonkami przed zającami i pękaniem kory. Zając zimą ma apetyt i zero skrupułów.

Hortensja z suchymi kwiatostanami okryta białą agrowłókniną, obok młode krzewy w agrowłókninie, wyściółkowana rabata
Hortensja ogrodowa i młode krzewy w zimowych płaszczach, z ciepłą ściółką przy podstawie.

Ściółkowanie rabat – kołdra dla korzeni

Ściółkowanie to mój ulubiony jesienny zabieg, bo daje dużo, a wymaga niewiele. Ściółka działa jak kołdra: ogranicza przemarzanie gleby, chroni korzenie i zatrzymuje wilgoć.

Na rabaty bylinowe i pod krzewy rozkładam 5–10 cm kompostu, kory, zrębków albo suchych, zdrowych liści – tych samych, które przed chwilą zgrabiłam. Ogród sam sobie szykuje pościel, ja ją tylko rozkładam.

Najlepszy moment to późna jesień, kiedy gleba jest jeszcze wilgotna, ale już chłodna. I jedna zasada, o której nie wolno zapomnieć: wokół pni i szyjek korzeniowych zostawiam kilka centymetrów wolnego miejsca, bo ściółka przyklejona do pnia sprzyja gniciu.

Kołdra – tak. Ale nie pod samą brodę. Roślina też musi czymś oddychać.

Zabezpieczenie donic

Rośliny w donicach mają zimą najtrudniej. Ich korzenie od mrozu oddziela tylko cienka ścianka pojemnika, a rośliny w gruncie mają wokół siebie grubą warstwę ziemi. To trochę jak różnica między ocieplonym domem a namiotem.

Donice z roślinami zimującymi na zewnątrz przestawiam w osłonięte miejsce, najlepiej pod ścianę domu, i owijam jutą, matą słomianą albo kokosową. Stawiam je na nóżkach lub podkładkach, żeby nie stały w wodzie i nie przymarzały do podłoża.

Ceramiczne donice nieodporne na mróz i rośliny ciepłolubne, takie jak oleandry czy pelargonie, przenoszę do jasnego, chłodnego pomieszczenia. Jeśli w listopadzie Twój korytarz zaczyna przypominać przechowalnię roślin – witaj w klubie.

Bukszpany i iglak w donicach owiniętych jutą i matą słomianą, ustawione na nóżkach przy ścianie domu
Donice w jutowych swetrach, na nóżkach, przytulone do ściany domu.

Podlewanie roślin zimozielonych – tak, zimą też piją

O tym punkcie zapomina prawie każdy, bo kto myśli o podlewaniu, kiedy za oknem szaro i zimno? A iglaki, bukszpany, różaneczniki i laurowiśnie przez całą zimę odparowują wodę przez liście.

Kiedy ziemia zamarznie, nie mogą jej uzupełnić i zaczynają brązowieć. To tak zwana susza fizjologiczna, jedna z częstszych przyczyn zimowych uszkodzeń. Często roślina wcale nie przemarzła – po prostu zabrakło jej wody, choć stała w ziemi pełnej lodu.

Dlatego jesienią, zanim grunt zamarznie, podlewam je obficie, szczególnie po suchej jesieni. A podczas zimowych odwilży, kiedy ziemia rozmarznie, robię powtórkę.

Konewka w listopadzie wygląda podejrzanie. Ale brązowa tuja w marcu wygląda jeszcze gorzej.

Metalowa konewka na wyściółkowanej ziemi między tujami i bukszpanem jesienią
Ostatnie porządne picie przed zimą – iglaki i bukszpany podlewamy, zanim ziemia zamarznie.

Przygotowanie systemu nawadniania

Woda ma jedną paskudną właściwość: zamarzając, zwiększa objętość. W rurach i zraszaczach potrafi je po prostu rozsadzić, a wiosną zamiast podlewania mamy fontannę w miejscu, w którym nikt jej nie projektował. Dlatego przed pierwszymi mrozami robię krótki rytuał.

  1. 1Zakręcam zawór zewnętrzny.
  2. 2Spuszczam wodę z instalacji, a jeśli to możliwe – przedmuchuję linie sprężonym powietrzem.
  3. 3Zraszacze, linie kroplujące i sterowniki na baterie demontuję i chowam w suchym miejscu.
  4. 4Węże ogrodowe opróżniam z wody, zwijam i chowam pod dach.
  5. 5Po spuszczeniu wody zostawiam kran ogrodowy otwarty.

Oczko wodne przed zimą

Oczko też trzeba położyć spać. Najpierw wyławiam opadłe liście i obumarłe części roślin, żeby nie gniły w wodzie przez całą zimę. Rośliny wodne przycinam nad lustrem wody.

Pompy i filtry, które nie są przeznaczone do pracy zimą, wyjmuję, czyszczę i przechowuję w wiadrze z wodą albo zgodnie z zaleceniami producenta. To jeden z tych rzadkich momentów, kiedy instrukcja naprawdę się przydaje.

Jeśli w oczku zimują ryby lub żaby, najważniejsze jest, żeby lód nie skuł całej powierzchni. Zostawiam otwór wymiany gazowej, na przykład pęczek trzciny albo specjalny pływak.

Lodu nie rozbijaj

  • Nie uderzaj w lód – fala uderzeniowa szkodzi zwierzętom zimującym w oczku.
Oczko wodne jesienią z przyciętymi roślinami, pęczkiem trzciny w wodzie i kamieniami na brzegu
Pęczek trzciny działa jak okienko w lodzie dla mieszkańców oczka.

Porządki ze sprzętem ogrodowym

Na koniec moja ulubiona część, bo można ją robić pod dachem, z kubkiem herbaty, a nie na wietrze. Narzędzia czyszczę z ziemi i resztek roślin, suszę, ostrzę i lekko oliwię metalowe części. Sekatory i nożyce dezynfekuję.

Z kosiarki spalinowej usuwam paliwo albo dolewam stabilizator, czyszczę nóż i spód obudowy. Akumulatory zabieram do domu, gdzie zimują w temperaturze pokojowej – jak porządni domownicy.

Wiosną taki sprzęt od razu jest gotowy do pracy. A zadbane, ostre ostrza to także zdrowsze rośliny.

A jeśli przy sprzątaniu szopy znajdziesz rękawiczkę zgubioną w lipcu – nie szukaj drugiej. Ona ma już swoje życie.

Wyczyszczone narzędzia ogrodowe i zwinięty wąż na drewnianej ścianie szopy
Narzędzia czyste, naostrzone i naoliwione – mogą spokojnie przespać zimę.

Dobranoc, ogrodzie

Kiedy wszystko jest zrobione, przychodzi mój ulubiony moment jesieni. Ogród stoi otulony i napojony, róże siedzą w kopczykach, a pod żywopłotem czeka kupka liści dla jeża. Szron osiada na trawach, a ja wreszcie mogę usiąść z herbatą. Ciepłą – bo zimą nikt mnie od kubka nie odciąga – i zacząć planować wiosnę.

Zima w ogrodzie to nie koniec. To przerwa między rozdziałami. Dobrze ją przygotujesz, to wiosną zaczniesz czytać od najpiękniejszej strony.

Kalendarz jesiennych prac

Wrzesień
Sadzenie cebul kwiatów wiosennych, nawóz jesienny na trawnik, zbiór nasion, zakładanie kompostownika.
Październik
Grabienie liści, ostatnie koszenie (w zależności od pogody), przenoszenie roślin ciepłolubnych do pomieszczeń, obfite podlewanie zimozielonych.
Listopad
Kopczykowanie róż i okrywanie wrażliwych roślin po pierwszych przymrozkach, ściółkowanie, zabezpieczenie donic, spuszczenie wody z nawadniania, porządki w oczku.
Grudzień
Kontrola okryć po wichurach, strząsanie mokrego śniegu z iglaków, podlewanie zimozielonych w czasie odwilży, przegląd sprzętu.

Najczęstsze pytania

Kiedy okrywać rośliny na zimę?

Po pierwszych przymrozkach, gdy rośliny przejdą w stan spoczynku – zwykle w listopadzie. Zbyt wczesne okrycie sprzyja gniciu.

Czy wszystkie rośliny trzeba okrywać na zimę?

Nie. Większość krzewów i bylin uprawianych w Polsce dobrze znosi zimę bez okrycia. Ochrony potrzebują rośliny wrażliwe, młode, posadzone w tym roku i rosnące w donicach.

Czy przycinać hortensje jesienią?

Hortensji ogrodowych nie przycinamy jesienią, bo mają już pąki kwiatowe na przyszły rok. Hortensje bukietowe i krzewiaste przycinamy wczesną wiosną.

Na jaką wysokość kosić trawnik przed zimą?

Około 5–6 cm. Zbyt wysoka trawa pod śniegiem łatwo choruje, zbyt niska gorzej znosi mróz.

Podsumowanie

Jesienna lista w pigułce

  • Ostatnie koszenie na ok. 5–6 cm, w suchy dzień.
  • Liście z trawnika zgrabiamy, zdrowe na kompost, chore do odpadów zielonych.
  • Okrywamy po pierwszych przymrozkach – agrowłókniną, stroiszem, jutą, nigdy folią.
  • Róże kopczykujemy na 20–30 cm, hortensji ogrodowych nie przycinamy.
  • Ściółka 5–10 cm na rabaty, donice owinięte i na nóżkach.
  • Zimozielone podlewamy przed zamarznięciem ziemi.
  • Spuszczamy wodę z nawadniania, sprzątamy oczko, czyścimy narzędzia.

Kilka jesiennych weekendów w ogrodzie to najlepsza inwestycja w piękną wiosnę. Zrób listę, odhaczaj kolejne punkty, a potem z czystym sumieniem usiądź z herbatą i planuj nowe nasadzenia. Ogród śpi spokojnie – Ty też możesz.

Podoba Ci się ten artykuł?

Udostępnij go znajomym, którzy też kochają ogrody.